نورالأصفیاء

مسجدومجتمع فرهنگی،آموزشی وپژوهشی حضرت نورالأصفیاء عجل الله تعالی فرجه الشریف
سه شنبه, ۱۵ خرداد ۱۳۹۷، ۰۷:۱۵ ب.ظ

ادب آل اللّه علیهم السلام در پرتو قدر

بسم الله

ادب آل اللّه در پرتو قدر

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم * اِنّا اَنْزَلْناهُ فی لَیْلَةِ الْقَدْرَ * وَ ما اَدْریکَ ما لَیْلَةُ الْقَدرِ * لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ اَلْفِ شَهرْ * تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فیها بِإذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ اَمْرٍ سَلامٌ هِیَ حَتّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ*

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند
و اندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند
چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی
آن شب قدر که این تازه براتم دادند1


یکی از جلوه‏ های اعجاز آفرینش انسان این است که می‏تواند با یک راز و یک نگاه از سر نیاز مسیرهای رفته طولانی شرک و گناه را عقبگرد کند و خود را از عمق منجلاب‏ها به معراج پاکی و صداقت برساند و لحظه‏ هایی شکوهمند و شیرین را در زندگی خویش تجلّی بخشد به شکوهمندی لحظه تصمیم حرّ ریاحی و به شیرینی رهایی فضیل عیاض از کمند گناه و عصیان، اولیاء الهی با سیر و سلوک خویش حجابهای نورانی را یکی پس از دیگری پشت سر گذاشته و خود را به سرچشمه عظمت قرب الهی نزدیکتر می‏سازند. همانگونه که در مناجات شعبانیه آمده است: حتّی تخرق ابصار القلوب حجب النّور فتصل الی معدن العظمة2 و این حالات در شبانگاه «قدر» اوج و درخشش زیباتر و بیشتری دارد. قرآن کریم سفره آسمانی خداست در مقال چشم به آفاق وحی می‏دوزیم و از سوره قدر «ایمان» و آگاهی می‏گیریم.

الف) رابطه سوره «قدر» با «علق»

قرآن کریم مجموعه زیبا و بهم پیوسته است که با دستور پیامبر به شکل کنونی آن تنظیم یافته است بدین گونه می‏توان رابطه آیات قبل و بعد و هر یک از سوره‏ ها با سوره قبل خویش دریافت که سوره «قدر» و سوره ماقبل آن «علق» از این مقوله است. طبرسی می‏نویسد: از آنجا که خداوند در پایان سوره «علق» دستور به سجده و تقرّب به پروردگار فرمود، در این سوره از بهترین زمان و موقعیت عبادت و تقرّب که شب قدر است سخن می‏گوید و با عظمت دادن به آن شوق و رغبت بیشتر را برانگیخته است.

ب) فضیلت سوره « قدر»

سوره شریفه قدر شناسنامه اهل بیت لقب یافته است مرحوم کلینی از امام صادق علیه ‏السلام راجع به نماز پیامبر گرامی اسلام در معراج می‏نویسد: در رکعت اول وحی رسید که نسبت پروردگار را بخوان حضرت سوره توحید را قرائت کردند در رکعت دوم پس از دستور به تلاوت سوره حمد فرمود: اقرأ «إنّا اَنزَلناهُ» فانّها نسبتک و نسبة اهل بیتک الی یوم القیامة. بخوان «انا انزلناه» را که معرفی‏نامه تو و اهل بیت تو تا روز قیامت است.3 در حدیث نیز آمده است: فمن عرف فاطمة حقّ معرفتها فقد ادرک لیلة القدر؛ هر کس فاطمه را بدانگونه که شایسته آن بزرگوار است بشناسد به لیلة القدر دست یافته است.4 و در باره سوره قدر نیز می‏خوانیم: رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: کسی که سوره قدر را تلاوت کند برای او اجری است همانند کسی که ماه مبارک را روزه گرفته و به لیلة القدر دست یافته باشد، برای او ثواب جهاد در راه خداست.5
اولیاء الهی با سیر و سلوک خویش حجابهای نورانی را یکی پس از دیگری پشت سر گذاشته و خود را به سرچشمه عظمت قرب الهی نزدیکتر می‏سازند.

ج) نزول قرآن در سوره قدر

توجه به صدور قرآن از سوی آفریننده هستی افقهایی از عظمت و نور مطلق را در برابر دیدگان متجلّی می‏سازد. قرآن کریم خود با تکیه بر این اصل انسان‏ها را به عظمت این کتاب عزیز توجه می‏دهد که نمونه‏ های زیر بخشی از آن است.
1ـ کِتابٌ اُحکِمَتْ آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَدُنْ حَکیمٍ خَبیرٍ؛ قرآن کتابی است «با دلائل» محکم که از جانب خدای حکیم و آگاه بر حقایق عالم بیان شده است.6
2 ـ تَنْزیلُ الْکِتابِ مِنَ اللّهِ الْعَزیزِ الْحکیمْ؛ نازل شدن قرآن از جانب خدای مقتدر و حکیم است.7
و به خاطر همین رابطه با کمال مطلق و ذات مقدس خداوند است که باطل در آن راه نمی‏یابد و قرآن می‏فرماید: لایأتِیهِ الْباطِلُ من بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزیلٌ مِنْ حَکیمٍ حَمیدٍ؛ هرگز از پیش رو و پشت سر «آینده و گذشته» باطلی بر این کتاب راه نخواهد یافت زیرا که فرستاده خدای حکیم برخوردار از صفات ستوده می‏باشد.8
و در سوره قدر نیز خداوند با استناد آن به خویش اندیشه بیننده را بر ساحل عظیم‏ترین گوهر معنوی و جلوه زیبای الهی قرارداده و می‏فرماید: انّا اَنْزَلْناهُ فی لَیْلَةِ الْقَدْرِ ما آن را در شب قدر فرو فرستادیم که در حکمت جمع ‏آوردن سه نکته بیان شده است:
1. قرآن کریم در لوح محفوظ و افق اعلای تجرّد استقرار داشته و در دست سفیران الهی قرار داشته است مَرْفُوعةٍ مُطَهَرَّةٍ ـ بِاَیدی سَفَرَةٍ‏کِرامٍ بَرَرَةٍ: «قرآن» بسی بلند مرتبه و پاک و منزه است بدست سفیران حق است که با کرامت و نیک هستند.9
و توسط ملک مقرب الهی جبرئیل بر پیامبر گرامی نازل شده است نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمین؛ قرآن را روح الامین فرود آورده10 و بخاطر همین دست‏اندرکاری ملائکه مقرّب و مأمور الهی است که جمع‏آورده شده است و دوّمین نکته اینکه جمع به خاطر عظمت دادن به قرآن می‏باشد و در این میان نگاه سوّمی به رمز جمع آوردن «اِنّا اَنْزَلْناهُ» وجود دارد که می‏توان با استفاده از کلام امام علی علیه ‏السلام آن را بیان داشت امام علی علیه‏ السلام در باره قرآن می‏فرماید: لَقَدْ تَجَلّی اللّه لخلقه فی کلامه لعباده؛ خداوند در کلام خود بر بندگانش جلوه نموده است11 و از آنجا که این تجلّی با صفات جلال و جمال بوده است تعبیر فرموده است به «اِنّا اَنْزَلْناهُ» در این زمینه امام خمینی می‏نویسد: «بدان که نکته آن در آوردن انزلناه به صیغه جمع تفخیم مقام حق تعالی به مبدئیت تنزیل این کتاب شریف است و شاید این جمعیت برای جمعیت اسمائیه باشد و اشاره به آن باشد که حق تعالی به جمیع شؤون اسمائیه و صفاتیه مبدأ از برای این کتاب شریف است و از این جهت، این کتاب شریف صورت احدیت جمع جمیع اسماء و صفات و معرّف مقام مقدس حق تعالی به تمام شؤون و تجلّیات است.»12

شب قدر اولیاء :

نخست باید دانست که معنای نزول قرآن در شب قدر چیست با اینکه می‏دانیم که قرآن کریم در مدّت بیست و سه سال به تدریج نزول یافته است در علّت آن می‏توان دو جهت را بیان داشت: 1. منظور از نزول در شب قدر همین سوره مخصوص باشد که در این صورت با نزول تدریجی قرآن منافاتی نخواهد داشت.
2. نظر دوم اینکه قرآن دو نزول داشته است. یکی نزول بصورت یکجا و دفعی که گفته‏اند تمام قرآن از لوح محفوظ یکدفعه به آسمان دنیا یا بیت المعمور نازل شده است دیگری نزول تدریجی که در مدت بیست‏وسه سال بر پیامبر گرامی فرود آمده است چنانکه در آیه شریفه می‏خوانیم: وَ قَال الّذینَ کَفَرُوا لَو لا نُزّلَ عَلَیهِ القُرآن جُمْلَةً واحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ؛ کافران به اعتراض گفتند که چرا این قرآن یکجا برای پیامبر نازل نشد اینگونه شد تا ما ترا به آن دل‏آرام کنیم.13 که این نظر را مرحوم علامه طباطبایی در المیزان ذیل آیه شریفه 185 سوره بقره برمی‏گزینند.14 چرا شب قدر بدین نام نهاده شده است. در تفاسیر سه نظر ذکر شده است یکی اینکه شب قدرش گفته ‏اند بخاطر قدر و منزلت بزرگی که این شب دارد دوم اینکه بخاطر کثرت نزول ملائکه در این شب زمین تنگ شود نظر سوم اینکه قدرش گویند چون مقدّرات انسانها تا سال آینده در این شب رقم می‏خورد و البته که انسان خود می‏تواند در بسیاری از این تقدیرات نقش داشته باشد فردی که در این شب به دعا و نیایش می‏پردازد و با تفکر و اندیشه به تصمیم و عزمی پولادین دست می‏یابد می‏تواند سرفصل جدیدی از زندگی با عزّت و الهی را برای خود بیافریند. این فرصتها در تمامی لحظات زندگی انسانها وجود دارد اما در این شب بیشتر و شاید رابطه نزول قرآن و شب قدر این باشد که انسان با تأمّل و درس گرفتن از قرآن می‏تواند در زندگی خویش تحوّل و تقدیری شگرف را بیافریند و چه قدر انسانها که سرنوشت آنها با شنیدن چند آیه و حتی یکی از آیات الهی تغییری اساسی یافته است. در اینجا به سه نمونه آن اشاره می‏کنیم:
1. اسعد بن‏زراره از اهل مدینه بود به هنگامی که شهر مدینه در آتش اختلاف و کینه می‏سوخت به مکه آمده تا با جمع سلاح و گرفتن حمایت از قریشیان خشم آنان را شعله‏ورتر سازد، پس ملاقات و گفتگو با پیامبر صلی‏ الله‏ علیه‏ و‏آله و شنیدن آیات 152 و 153 از سوره انعام آنچنان تحول در او ایجاد شد که نه تنها خود مسلمان شد بلکه توانست مدینه را به عنوان پایگاه صدور اسلام آماده سازد و در نتیجه با ورود رسول گرامی اسلام به مدینه تاریخ و بشریت راه دیگری را پیمود.15
2. فضیل عیاض فردی عیّاش و بزهکار بود زمانی که در پی معشوق خویش از دیوار بالا رفت به هنگام شنیدن آیه شریفه «أَلَمْ یَأنِ للّذِینَ آمَنوا اَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّه وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقّ؛ «آیا وقت و زمان آن نرسیده است که مؤمنان دلهاشان بیاد خدا و به آنچه از حق نازل شده خاشع گردد.»16 آنچنان تحت تأثیر جذبه آن قرار گرفت که فورا اظهار داشت «یا ربّ قد آن» خدایا زمان آن رسیده است و به سرعت از راه رفته بازگشت.17
3. شاعر اسپانیولی زبان معاصر و روزنامه‏ نگار و محقق اسپانیایی رمز گرایش خویش به اسلام را این چنین بیان می‏دارد: زمانی پنج استاد مصری برای نوشتن تز دکترای خوب به «مادرید» آمدند... این استادان از من خواستند بعضی از سوره‏ های قرآن را ترجمه کنم من هم سوره کوتاهی را انتخاب کردم که از یگانگی خداوند می‏گوید سوره توحید را، این سوره آنچنان زیبا بود و موسیقی داشت که برای من که یک شاعر بودم بسیار مهم بود همچنین سوره «حمد» را که در باره جهانی بودن خداوند است ترجمه کردم به این ترتیب بود که جهانی بودن و یگانگی خداوند مرا به این نتیجه رساند که این دین مردمی‏ترین و منطقی‏ترین دین برای از بین بردن ناآرامیها و مشکلات جوانان امروزی است.18 و اکنون این ما و این شب قدر که شب نزول قرآن است و شبی است که از هزار ماه برتر است آیا یادآوری آیه شریفه یا عِبادِیَ الّذینَ اَسْرَفُوا علی اَنفُسِهِمْ لا تَقنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّه اِنَّ اللّه یَغفِرُ الذُّنوبَ جمیعا؛ ای بندگان که بر نفس خویش ستم کردید از رحمت خدا ناامید نشوید.19 ما را بر آستان حضرت دوست پایبند خواهد کرد و آیا ناله حضرت یونس که: لااِلهَ اِلاّ اَنتَ سُبحانَکَ اِنّی کُنتُ مِنَ الظّالِمین و به دنبال آن فَاسْتَجَبْنا لَهُ و نَجَّیناهُ مِنَ الغَمِّ20 و آیا نیایشی که آدم و حوّا نمودند و قرآن کریم آن را بیان می‏دارد: قالا رَبَّنا ظَلَمْنا اَنفُسَنا وَ اِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الخاسِرِین؛ گفتند پروردگارا ما به خویش ستم نمودیم و اگر تو ما را نیامرزی و مورد رحمت خویش قرار ندهی بیقین از زیانکاران خواهیم بود.21
آیا این آیات ما را تقدیری دیگر و سرنوشتی بهتر خواهد داد بستگی به درجه ایمان و تلاش ما دارد. قرآن کریم می‏فرماید: مؤمنان کسانی هستند که چون یاد خدا شود دلهاشان لرزان گردد و زمان تلاوت آیات الهی ایمانشان افزون گردد.22
امید آنکه زمان قرآن بر سر گذاشتن قرآن همچنان بر مغز و فکر ما حاکم شود و آن را قانون زندگی خویش در همه ابعاد آن بشناسیم.
اما اینکه شب قدر چه شبی است مطالب متفاوت بیان شده است از آن جمله اینکه شب قدر در دهه آخر ماه رمضان است و زمانی که راوی از امام صادق علیه‏السلام از شب قدر سؤال می‏کند می‏فرماید: طلب کن آن را در نوزدهم و بیست و یکم و بیست‏و سوم23 و در نقل دیگری فقط شب بیست و سوم ذکر شده است.24 که می‏توان دو راه حل برای آن ذکر کرد که در اینصورت هیچگونه منافاتی با آن نخواهد بود یکی با استفاده از روایتی است که مرحوم مجلسی در بحارالانوار نقل می‏کند به اینکه هر سه شب در تقدیر امور نقش دارد در شب نوزدهم خداوند متعال جمع کند آنچه را که اراده نموده از تقدّم و تأخّر امور و در شب بیست و یکم امور با حکمت از یکدیگر ممتاز و مشخّص می‏گردد و در شب بیست و سوم امور حتمیّت می‏یابد که دیگر تغییری در آن راه نخواهد یافت.25
راه حل دوم بیانی است که امام خمینی آن را ارائه می‏کنند ایشان می‏نویسند: «بدان که از برای لیلة‏القدر چنانچه حقیقت و باطنی است که به آن اشاره شد از برای آن صورت و مظهری است بلکه مظاهری است در عالم طبع و چون مظاهر ممکن است در نقص و کمال فرقها کند از این جهت ممکن است بین اقوال و اخباری که در باب تعیین لیلة‏القدر وارد شده است جمع نمود به اینکه تمام آن لیالی شریفه که در باب تعیین لیلة القدر وارد نشده است جمع نمود به اینکه تمام آن لیالی شریفه که در روایات است از مظاهر لیلة القدر است الاّ آن که بعضی با بعضی در شرافت و کمال مظهریّت فرق دارد.»26 رحمت من برای کسی است که به فقرا در شب قدر رحم کند.

نزول ملائکه در شب قدر

در آن شب فرشتگان و روح به فرمان پروردگارشان از برای هر فرمانی یا هر کاری فرود می‏آیند: سلامت و خیر تمامی شب قدر را فرا گرفته است. ملائکه پیاپی نازل می‏گردند نزول و پیام سلامت آنها برای انسانهای وارسته است اما پیشوایان ضلالت و گمراهی و انسانهای ناپاک فقط بهره از شیطان دارند که افکار الحادی و ضدّ دین را بر آنان القا می‏کنند چنانکه در قرآن کریم می‏خوانیم: هَلْ اُنَبِّئُکُمْ علی مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیاطینْ ـ تَنَزّل علی کُلِّ اَفّاکٍ اَثیمٍ؛ آیا می‏خواهید شما را آگاه سازم که شیاطین بر چه کسانی نازل می‏شوند شیاطین بر هر شخص بسیار دروغگو و بدکار نازل می‏شوند.27
و چنانکه در آیه دیگری می‏فرماید: وَ اِنَّ الشَّیاطِینَ لَیُوحُونَ اِلی اَوْلِیائِهم؛ شیاطین به دوستان خود افکار خویش را القا می‏کنند.28
و در روایتی از امام باقر علیه‏السلام می‏خوانیم که شب و روزی نیست مگر آنکه شیاطین و جنّ پیشوایان گمراهی را دیدار می‏نمایند تا شب قدر که به اندازه ملائکه‏ای که بر پیشوایان هدایت نازل می‏شود شیاطین بر رهبران گمراهی وارد می‏گردند و اندیشه‏ های نادرست و دروغین را بسویشان گسیل می‏دارند.29

اما اینکه روح کدامین فرشته است؟

بعضی مفسّرین می‏گویند نام جبرئیل است قرآن کریم از او به روح یاد شده ایت و می‏فرماید نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمینْ.30 اما آنچه در دعای سوم صحیفه سجادیه آمده است اینکه روح غیر از جبرئیل است آن بزرگوار در صلوات بر آنان چنین بیان می‏دارد: و جبرئیل که امین بر وحی توست و مطاع در آسمانها و ارجمند در پیشگاه تو و مقرّب در نزد توست و روح که موکّل و گماشته بر فرشتگان حجابهاست. بدین ترتیب می‏توان گفت که ملائکه و روح که یکی از ملائکه بزرگ الهی است در شب قدر بر زمین فرود می‏آیند و سلامت و برکت را تا سپیده‏ دمان نثار زمینیان می‏کنند روایات، سوره شریفه قدر دلیلی بر امامت در همه زمانها گرفته شده است که این هدف را تعقیب می‏کند که شب قدر همواره وجود دارد به دلیل آیه شریفه «فیها یُفْرَقُ کلُّ اَمْرٍ حَکیم31 که دلالت بر استمرار ممتاز شدن امور حکیمانه دارد و از طرفی نزول ملائکه برای بیان تأویل و مصادیق آیات است که تا سال آینده واقع خواهد شد و چون بیان این تأویلات و مصادیق فردی را می‏طلبد که بر او عرضه شود و حلّ اختلافات اعتقادی مردم را بر مبنای آن عهده‏دار شود آن فرد امام معصوم است که آن‏ها را دریافت می‏دارد که با توجه به اینکه نقل آن بطول می‏انجامد از ذکر آن خودداری می‏کنیم و علاقه ‏مندان را به مطالعه اصول کافی ذیل تفسیر سوره قدر دعوت می‏نماییم در پایان روایتی را که بیانگر جایگاه عظیم اعمال نیک در شب قدر است نقل می‏کنیم به امید آنکه توفیق الهی زاد راهمان شود: سید ابن‏طاووس در کتاب خویش از پیامبر اسلام صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله نقل می‏کند که موسی عرضه داشت الهی من قرب تو را خواستارم فرمود قرب من برای کسی است که در شب قدر بیدار باشد. عرضه داشت الهی رحمت تو را می‏خواهم فرمود: رحمت من برای کسی است که به فقرا در شب قدر رحم کند گفت خدایا من گذشتن از صراط را می‏خواهم فرمود: این برای فردی است که در شب قدر صدقه بدهد. گفت خدایا نجات می‏خواهم فرمود: این برای شخصی است که در شب قدر استغفار کند گفت خدایا خوشنودی تو را می‏خواهم فرمود: خشنودی من برای کسی است که در شب قدر دو رکعت نماز بخواند.32

پی نوشت :

1 ـ دیوان حافظ.
2 ـ بحارالانوار، ج 91، ص 99؛ مناجات شعبانیّه و مفاتیح الجنان، اعمال ماه شعبان.
3 ـ تفسیر برهان سوره قدر، حدیث 22.
4 ـ بحارالانوار، ج 43، ص 65.
5 ـ تفسیر برهان سوره قدر، حدیث 1.
6 ـ سوره هود، آیه 1.
7 ـ سوره احقاف، آیه 2.
8 ـ سوره فصّلت، آیه 41.
9 ـ سوره عبس، آیه 14 و 15.
10 ـ سوره شعراء، آیه 193.
11 ـ بحارالانوار، ج 89، ص 107.
12 ـ آداب الصّلاة، ص 321.
13 ـ سوره فرقان، آیه 32.
14 ـ المیزان، ج 2، ص 14.
15 ـ بحارالانوار، ج 19، ص 8.
16 ـ سوره حدید، آیه 16.
17 ـ سفینة البحار، ج 2، ص 369.
18 ـ مجله حضور، شماره نوزدهم، ص 27.
19 ـ سوره زمر، آیه 53.
20 ـ سوره انبیاء، آیه 87.
21 ـ سوره اعراف، آیه 23.
22 ـ سوره انفال، آیه 2.
23 ـ وسائل الشیعه، ج 7، کتاب الصوم، باب 32.
24 ـ بحارالانوار، ج 95، ص 160.
25 ـ بحارالانوار، ج 95، ص 144.
26 ـ آداب الصّلاة امام خمینی، ص 331، مؤسسه نشر آثار.
27 ـ سوره شعرا، آیه 221 و 222.
28 ـ سوره انعام، آیه 121.
29 ـ اصول کافی، ج 1، ص 253. «فی شأن انا انزلناه»، ح 9.
30 ـ شعراء، آیه 193.
31 ـ سوره دخان، آیه 2.
32 ـ بحارالانوار، ج 95، ص 145.

نویسنده: عباس کوثری



نوشته شده توسط منتظران ظهور
ساخت وبلاگ در بلاگ بیان، رسانه متخصصان و اهل قلم

نورالأصفیاء

مسجدومجتمع فرهنگی،آموزشی وپژوهشی حضرت نورالأصفیاء عجل الله تعالی فرجه الشریف

نورالأصفیاء
آخرین نظرات
  • ۴ خرداد ۹۷، ۰۶:۴۴ - علی سجاد موحد
    ممنونم

ادب آل اللّه علیهم السلام در پرتو قدر

سه شنبه, ۱۵ خرداد ۱۳۹۷، ۰۷:۱۵ ب.ظ

بسم الله

ادب آل اللّه در پرتو قدر

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیم * اِنّا اَنْزَلْناهُ فی لَیْلَةِ الْقَدْرَ * وَ ما اَدْریکَ ما لَیْلَةُ الْقَدرِ * لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ اَلْفِ شَهرْ * تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فیها بِإذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ اَمْرٍ سَلامٌ هِیَ حَتّی مَطْلَعِ الْفَجْرِ*

دوش وقت سحر از غصه نجاتم دادند
و اندر آن ظلمت شب آب حیاتم دادند
چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی
آن شب قدر که این تازه براتم دادند1


یکی از جلوه‏ های اعجاز آفرینش انسان این است که می‏تواند با یک راز و یک نگاه از سر نیاز مسیرهای رفته طولانی شرک و گناه را عقبگرد کند و خود را از عمق منجلاب‏ها به معراج پاکی و صداقت برساند و لحظه‏ هایی شکوهمند و شیرین را در زندگی خویش تجلّی بخشد به شکوهمندی لحظه تصمیم حرّ ریاحی و به شیرینی رهایی فضیل عیاض از کمند گناه و عصیان، اولیاء الهی با سیر و سلوک خویش حجابهای نورانی را یکی پس از دیگری پشت سر گذاشته و خود را به سرچشمه عظمت قرب الهی نزدیکتر می‏سازند. همانگونه که در مناجات شعبانیه آمده است: حتّی تخرق ابصار القلوب حجب النّور فتصل الی معدن العظمة2 و این حالات در شبانگاه «قدر» اوج و درخشش زیباتر و بیشتری دارد. قرآن کریم سفره آسمانی خداست در مقال چشم به آفاق وحی می‏دوزیم و از سوره قدر «ایمان» و آگاهی می‏گیریم.

الف) رابطه سوره «قدر» با «علق»

قرآن کریم مجموعه زیبا و بهم پیوسته است که با دستور پیامبر به شکل کنونی آن تنظیم یافته است بدین گونه می‏توان رابطه آیات قبل و بعد و هر یک از سوره‏ ها با سوره قبل خویش دریافت که سوره «قدر» و سوره ماقبل آن «علق» از این مقوله است. طبرسی می‏نویسد: از آنجا که خداوند در پایان سوره «علق» دستور به سجده و تقرّب به پروردگار فرمود، در این سوره از بهترین زمان و موقعیت عبادت و تقرّب که شب قدر است سخن می‏گوید و با عظمت دادن به آن شوق و رغبت بیشتر را برانگیخته است.

ب) فضیلت سوره « قدر»

سوره شریفه قدر شناسنامه اهل بیت لقب یافته است مرحوم کلینی از امام صادق علیه ‏السلام راجع به نماز پیامبر گرامی اسلام در معراج می‏نویسد: در رکعت اول وحی رسید که نسبت پروردگار را بخوان حضرت سوره توحید را قرائت کردند در رکعت دوم پس از دستور به تلاوت سوره حمد فرمود: اقرأ «إنّا اَنزَلناهُ» فانّها نسبتک و نسبة اهل بیتک الی یوم القیامة. بخوان «انا انزلناه» را که معرفی‏نامه تو و اهل بیت تو تا روز قیامت است.3 در حدیث نیز آمده است: فمن عرف فاطمة حقّ معرفتها فقد ادرک لیلة القدر؛ هر کس فاطمه را بدانگونه که شایسته آن بزرگوار است بشناسد به لیلة القدر دست یافته است.4 و در باره سوره قدر نیز می‏خوانیم: رسول خدا صلی الله علیه واله فرمود: کسی که سوره قدر را تلاوت کند برای او اجری است همانند کسی که ماه مبارک را روزه گرفته و به لیلة القدر دست یافته باشد، برای او ثواب جهاد در راه خداست.5
اولیاء الهی با سیر و سلوک خویش حجابهای نورانی را یکی پس از دیگری پشت سر گذاشته و خود را به سرچشمه عظمت قرب الهی نزدیکتر می‏سازند.

ج) نزول قرآن در سوره قدر

توجه به صدور قرآن از سوی آفریننده هستی افقهایی از عظمت و نور مطلق را در برابر دیدگان متجلّی می‏سازد. قرآن کریم خود با تکیه بر این اصل انسان‏ها را به عظمت این کتاب عزیز توجه می‏دهد که نمونه‏ های زیر بخشی از آن است.
1ـ کِتابٌ اُحکِمَتْ آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَدُنْ حَکیمٍ خَبیرٍ؛ قرآن کتابی است «با دلائل» محکم که از جانب خدای حکیم و آگاه بر حقایق عالم بیان شده است.6
2 ـ تَنْزیلُ الْکِتابِ مِنَ اللّهِ الْعَزیزِ الْحکیمْ؛ نازل شدن قرآن از جانب خدای مقتدر و حکیم است.7
و به خاطر همین رابطه با کمال مطلق و ذات مقدس خداوند است که باطل در آن راه نمی‏یابد و قرآن می‏فرماید: لایأتِیهِ الْباطِلُ من بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزیلٌ مِنْ حَکیمٍ حَمیدٍ؛ هرگز از پیش رو و پشت سر «آینده و گذشته» باطلی بر این کتاب راه نخواهد یافت زیرا که فرستاده خدای حکیم برخوردار از صفات ستوده می‏باشد.8
و در سوره قدر نیز خداوند با استناد آن به خویش اندیشه بیننده را بر ساحل عظیم‏ترین گوهر معنوی و جلوه زیبای الهی قرارداده و می‏فرماید: انّا اَنْزَلْناهُ فی لَیْلَةِ الْقَدْرِ ما آن را در شب قدر فرو فرستادیم که در حکمت جمع ‏آوردن سه نکته بیان شده است:
1. قرآن کریم در لوح محفوظ و افق اعلای تجرّد استقرار داشته و در دست سفیران الهی قرار داشته است مَرْفُوعةٍ مُطَهَرَّةٍ ـ بِاَیدی سَفَرَةٍ‏کِرامٍ بَرَرَةٍ: «قرآن» بسی بلند مرتبه و پاک و منزه است بدست سفیران حق است که با کرامت و نیک هستند.9
و توسط ملک مقرب الهی جبرئیل بر پیامبر گرامی نازل شده است نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمین؛ قرآن را روح الامین فرود آورده10 و بخاطر همین دست‏اندرکاری ملائکه مقرّب و مأمور الهی است که جمع‏آورده شده است و دوّمین نکته اینکه جمع به خاطر عظمت دادن به قرآن می‏باشد و در این میان نگاه سوّمی به رمز جمع آوردن «اِنّا اَنْزَلْناهُ» وجود دارد که می‏توان با استفاده از کلام امام علی علیه ‏السلام آن را بیان داشت امام علی علیه‏ السلام در باره قرآن می‏فرماید: لَقَدْ تَجَلّی اللّه لخلقه فی کلامه لعباده؛ خداوند در کلام خود بر بندگانش جلوه نموده است11 و از آنجا که این تجلّی با صفات جلال و جمال بوده است تعبیر فرموده است به «اِنّا اَنْزَلْناهُ» در این زمینه امام خمینی می‏نویسد: «بدان که نکته آن در آوردن انزلناه به صیغه جمع تفخیم مقام حق تعالی به مبدئیت تنزیل این کتاب شریف است و شاید این جمعیت برای جمعیت اسمائیه باشد و اشاره به آن باشد که حق تعالی به جمیع شؤون اسمائیه و صفاتیه مبدأ از برای این کتاب شریف است و از این جهت، این کتاب شریف صورت احدیت جمع جمیع اسماء و صفات و معرّف مقام مقدس حق تعالی به تمام شؤون و تجلّیات است.»12

شب قدر اولیاء :

نخست باید دانست که معنای نزول قرآن در شب قدر چیست با اینکه می‏دانیم که قرآن کریم در مدّت بیست و سه سال به تدریج نزول یافته است در علّت آن می‏توان دو جهت را بیان داشت: 1. منظور از نزول در شب قدر همین سوره مخصوص باشد که در این صورت با نزول تدریجی قرآن منافاتی نخواهد داشت.
2. نظر دوم اینکه قرآن دو نزول داشته است. یکی نزول بصورت یکجا و دفعی که گفته‏اند تمام قرآن از لوح محفوظ یکدفعه به آسمان دنیا یا بیت المعمور نازل شده است دیگری نزول تدریجی که در مدت بیست‏وسه سال بر پیامبر گرامی فرود آمده است چنانکه در آیه شریفه می‏خوانیم: وَ قَال الّذینَ کَفَرُوا لَو لا نُزّلَ عَلَیهِ القُرآن جُمْلَةً واحِدَةً کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ؛ کافران به اعتراض گفتند که چرا این قرآن یکجا برای پیامبر نازل نشد اینگونه شد تا ما ترا به آن دل‏آرام کنیم.13 که این نظر را مرحوم علامه طباطبایی در المیزان ذیل آیه شریفه 185 سوره بقره برمی‏گزینند.14 چرا شب قدر بدین نام نهاده شده است. در تفاسیر سه نظر ذکر شده است یکی اینکه شب قدرش گفته ‏اند بخاطر قدر و منزلت بزرگی که این شب دارد دوم اینکه بخاطر کثرت نزول ملائکه در این شب زمین تنگ شود نظر سوم اینکه قدرش گویند چون مقدّرات انسانها تا سال آینده در این شب رقم می‏خورد و البته که انسان خود می‏تواند در بسیاری از این تقدیرات نقش داشته باشد فردی که در این شب به دعا و نیایش می‏پردازد و با تفکر و اندیشه به تصمیم و عزمی پولادین دست می‏یابد می‏تواند سرفصل جدیدی از زندگی با عزّت و الهی را برای خود بیافریند. این فرصتها در تمامی لحظات زندگی انسانها وجود دارد اما در این شب بیشتر و شاید رابطه نزول قرآن و شب قدر این باشد که انسان با تأمّل و درس گرفتن از قرآن می‏تواند در زندگی خویش تحوّل و تقدیری شگرف را بیافریند و چه قدر انسانها که سرنوشت آنها با شنیدن چند آیه و حتی یکی از آیات الهی تغییری اساسی یافته است. در اینجا به سه نمونه آن اشاره می‏کنیم:
1. اسعد بن‏زراره از اهل مدینه بود به هنگامی که شهر مدینه در آتش اختلاف و کینه می‏سوخت به مکه آمده تا با جمع سلاح و گرفتن حمایت از قریشیان خشم آنان را شعله‏ورتر سازد، پس ملاقات و گفتگو با پیامبر صلی‏ الله‏ علیه‏ و‏آله و شنیدن آیات 152 و 153 از سوره انعام آنچنان تحول در او ایجاد شد که نه تنها خود مسلمان شد بلکه توانست مدینه را به عنوان پایگاه صدور اسلام آماده سازد و در نتیجه با ورود رسول گرامی اسلام به مدینه تاریخ و بشریت راه دیگری را پیمود.15
2. فضیل عیاض فردی عیّاش و بزهکار بود زمانی که در پی معشوق خویش از دیوار بالا رفت به هنگام شنیدن آیه شریفه «أَلَمْ یَأنِ للّذِینَ آمَنوا اَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللّه وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقّ؛ «آیا وقت و زمان آن نرسیده است که مؤمنان دلهاشان بیاد خدا و به آنچه از حق نازل شده خاشع گردد.»16 آنچنان تحت تأثیر جذبه آن قرار گرفت که فورا اظهار داشت «یا ربّ قد آن» خدایا زمان آن رسیده است و به سرعت از راه رفته بازگشت.17
3. شاعر اسپانیولی زبان معاصر و روزنامه‏ نگار و محقق اسپانیایی رمز گرایش خویش به اسلام را این چنین بیان می‏دارد: زمانی پنج استاد مصری برای نوشتن تز دکترای خوب به «مادرید» آمدند... این استادان از من خواستند بعضی از سوره‏ های قرآن را ترجمه کنم من هم سوره کوتاهی را انتخاب کردم که از یگانگی خداوند می‏گوید سوره توحید را، این سوره آنچنان زیبا بود و موسیقی داشت که برای من که یک شاعر بودم بسیار مهم بود همچنین سوره «حمد» را که در باره جهانی بودن خداوند است ترجمه کردم به این ترتیب بود که جهانی بودن و یگانگی خداوند مرا به این نتیجه رساند که این دین مردمی‏ترین و منطقی‏ترین دین برای از بین بردن ناآرامیها و مشکلات جوانان امروزی است.18 و اکنون این ما و این شب قدر که شب نزول قرآن است و شبی است که از هزار ماه برتر است آیا یادآوری آیه شریفه یا عِبادِیَ الّذینَ اَسْرَفُوا علی اَنفُسِهِمْ لا تَقنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّه اِنَّ اللّه یَغفِرُ الذُّنوبَ جمیعا؛ ای بندگان که بر نفس خویش ستم کردید از رحمت خدا ناامید نشوید.19 ما را بر آستان حضرت دوست پایبند خواهد کرد و آیا ناله حضرت یونس که: لااِلهَ اِلاّ اَنتَ سُبحانَکَ اِنّی کُنتُ مِنَ الظّالِمین و به دنبال آن فَاسْتَجَبْنا لَهُ و نَجَّیناهُ مِنَ الغَمِّ20 و آیا نیایشی که آدم و حوّا نمودند و قرآن کریم آن را بیان می‏دارد: قالا رَبَّنا ظَلَمْنا اَنفُسَنا وَ اِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنا وَ تَرْحَمْنا لَنَکُونَنَّ مِنَ الخاسِرِین؛ گفتند پروردگارا ما به خویش ستم نمودیم و اگر تو ما را نیامرزی و مورد رحمت خویش قرار ندهی بیقین از زیانکاران خواهیم بود.21
آیا این آیات ما را تقدیری دیگر و سرنوشتی بهتر خواهد داد بستگی به درجه ایمان و تلاش ما دارد. قرآن کریم می‏فرماید: مؤمنان کسانی هستند که چون یاد خدا شود دلهاشان لرزان گردد و زمان تلاوت آیات الهی ایمانشان افزون گردد.22
امید آنکه زمان قرآن بر سر گذاشتن قرآن همچنان بر مغز و فکر ما حاکم شود و آن را قانون زندگی خویش در همه ابعاد آن بشناسیم.
اما اینکه شب قدر چه شبی است مطالب متفاوت بیان شده است از آن جمله اینکه شب قدر در دهه آخر ماه رمضان است و زمانی که راوی از امام صادق علیه‏السلام از شب قدر سؤال می‏کند می‏فرماید: طلب کن آن را در نوزدهم و بیست و یکم و بیست‏و سوم23 و در نقل دیگری فقط شب بیست و سوم ذکر شده است.24 که می‏توان دو راه حل برای آن ذکر کرد که در اینصورت هیچگونه منافاتی با آن نخواهد بود یکی با استفاده از روایتی است که مرحوم مجلسی در بحارالانوار نقل می‏کند به اینکه هر سه شب در تقدیر امور نقش دارد در شب نوزدهم خداوند متعال جمع کند آنچه را که اراده نموده از تقدّم و تأخّر امور و در شب بیست و یکم امور با حکمت از یکدیگر ممتاز و مشخّص می‏گردد و در شب بیست و سوم امور حتمیّت می‏یابد که دیگر تغییری در آن راه نخواهد یافت.25
راه حل دوم بیانی است که امام خمینی آن را ارائه می‏کنند ایشان می‏نویسند: «بدان که از برای لیلة‏القدر چنانچه حقیقت و باطنی است که به آن اشاره شد از برای آن صورت و مظهری است بلکه مظاهری است در عالم طبع و چون مظاهر ممکن است در نقص و کمال فرقها کند از این جهت ممکن است بین اقوال و اخباری که در باب تعیین لیلة‏القدر وارد شده است جمع نمود به اینکه تمام آن لیالی شریفه که در باب تعیین لیلة القدر وارد نشده است جمع نمود به اینکه تمام آن لیالی شریفه که در روایات است از مظاهر لیلة القدر است الاّ آن که بعضی با بعضی در شرافت و کمال مظهریّت فرق دارد.»26 رحمت من برای کسی است که به فقرا در شب قدر رحم کند.

نزول ملائکه در شب قدر

در آن شب فرشتگان و روح به فرمان پروردگارشان از برای هر فرمانی یا هر کاری فرود می‏آیند: سلامت و خیر تمامی شب قدر را فرا گرفته است. ملائکه پیاپی نازل می‏گردند نزول و پیام سلامت آنها برای انسانهای وارسته است اما پیشوایان ضلالت و گمراهی و انسانهای ناپاک فقط بهره از شیطان دارند که افکار الحادی و ضدّ دین را بر آنان القا می‏کنند چنانکه در قرآن کریم می‏خوانیم: هَلْ اُنَبِّئُکُمْ علی مَنْ تَنَزَّلُ الشَّیاطینْ ـ تَنَزّل علی کُلِّ اَفّاکٍ اَثیمٍ؛ آیا می‏خواهید شما را آگاه سازم که شیاطین بر چه کسانی نازل می‏شوند شیاطین بر هر شخص بسیار دروغگو و بدکار نازل می‏شوند.27
و چنانکه در آیه دیگری می‏فرماید: وَ اِنَّ الشَّیاطِینَ لَیُوحُونَ اِلی اَوْلِیائِهم؛ شیاطین به دوستان خود افکار خویش را القا می‏کنند.28
و در روایتی از امام باقر علیه‏السلام می‏خوانیم که شب و روزی نیست مگر آنکه شیاطین و جنّ پیشوایان گمراهی را دیدار می‏نمایند تا شب قدر که به اندازه ملائکه‏ای که بر پیشوایان هدایت نازل می‏شود شیاطین بر رهبران گمراهی وارد می‏گردند و اندیشه‏ های نادرست و دروغین را بسویشان گسیل می‏دارند.29

اما اینکه روح کدامین فرشته است؟

بعضی مفسّرین می‏گویند نام جبرئیل است قرآن کریم از او به روح یاد شده ایت و می‏فرماید نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الاَمینْ.30 اما آنچه در دعای سوم صحیفه سجادیه آمده است اینکه روح غیر از جبرئیل است آن بزرگوار در صلوات بر آنان چنین بیان می‏دارد: و جبرئیل که امین بر وحی توست و مطاع در آسمانها و ارجمند در پیشگاه تو و مقرّب در نزد توست و روح که موکّل و گماشته بر فرشتگان حجابهاست. بدین ترتیب می‏توان گفت که ملائکه و روح که یکی از ملائکه بزرگ الهی است در شب قدر بر زمین فرود می‏آیند و سلامت و برکت را تا سپیده‏ دمان نثار زمینیان می‏کنند روایات، سوره شریفه قدر دلیلی بر امامت در همه زمانها گرفته شده است که این هدف را تعقیب می‏کند که شب قدر همواره وجود دارد به دلیل آیه شریفه «فیها یُفْرَقُ کلُّ اَمْرٍ حَکیم31 که دلالت بر استمرار ممتاز شدن امور حکیمانه دارد و از طرفی نزول ملائکه برای بیان تأویل و مصادیق آیات است که تا سال آینده واقع خواهد شد و چون بیان این تأویلات و مصادیق فردی را می‏طلبد که بر او عرضه شود و حلّ اختلافات اعتقادی مردم را بر مبنای آن عهده‏دار شود آن فرد امام معصوم است که آن‏ها را دریافت می‏دارد که با توجه به اینکه نقل آن بطول می‏انجامد از ذکر آن خودداری می‏کنیم و علاقه ‏مندان را به مطالعه اصول کافی ذیل تفسیر سوره قدر دعوت می‏نماییم در پایان روایتی را که بیانگر جایگاه عظیم اعمال نیک در شب قدر است نقل می‏کنیم به امید آنکه توفیق الهی زاد راهمان شود: سید ابن‏طاووس در کتاب خویش از پیامبر اسلام صلی ‏الله‏ علیه‏ و‏آله نقل می‏کند که موسی عرضه داشت الهی من قرب تو را خواستارم فرمود قرب من برای کسی است که در شب قدر بیدار باشد. عرضه داشت الهی رحمت تو را می‏خواهم فرمود: رحمت من برای کسی است که به فقرا در شب قدر رحم کند گفت خدایا من گذشتن از صراط را می‏خواهم فرمود: این برای فردی است که در شب قدر صدقه بدهد. گفت خدایا نجات می‏خواهم فرمود: این برای شخصی است که در شب قدر استغفار کند گفت خدایا خوشنودی تو را می‏خواهم فرمود: خشنودی من برای کسی است که در شب قدر دو رکعت نماز بخواند.32

پی نوشت :

1 ـ دیوان حافظ.
2 ـ بحارالانوار، ج 91، ص 99؛ مناجات شعبانیّه و مفاتیح الجنان، اعمال ماه شعبان.
3 ـ تفسیر برهان سوره قدر، حدیث 22.
4 ـ بحارالانوار، ج 43، ص 65.
5 ـ تفسیر برهان سوره قدر، حدیث 1.
6 ـ سوره هود، آیه 1.
7 ـ سوره احقاف، آیه 2.
8 ـ سوره فصّلت، آیه 41.
9 ـ سوره عبس، آیه 14 و 15.
10 ـ سوره شعراء، آیه 193.
11 ـ بحارالانوار، ج 89، ص 107.
12 ـ آداب الصّلاة، ص 321.
13 ـ سوره فرقان، آیه 32.
14 ـ المیزان، ج 2، ص 14.
15 ـ بحارالانوار، ج 19، ص 8.
16 ـ سوره حدید، آیه 16.
17 ـ سفینة البحار، ج 2، ص 369.
18 ـ مجله حضور، شماره نوزدهم، ص 27.
19 ـ سوره زمر، آیه 53.
20 ـ سوره انبیاء، آیه 87.
21 ـ سوره اعراف، آیه 23.
22 ـ سوره انفال، آیه 2.
23 ـ وسائل الشیعه، ج 7، کتاب الصوم، باب 32.
24 ـ بحارالانوار، ج 95، ص 160.
25 ـ بحارالانوار، ج 95، ص 144.
26 ـ آداب الصّلاة امام خمینی، ص 331، مؤسسه نشر آثار.
27 ـ سوره شعرا، آیه 221 و 222.
28 ـ سوره انعام، آیه 121.
29 ـ اصول کافی، ج 1، ص 253. «فی شأن انا انزلناه»، ح 9.
30 ـ شعراء، آیه 193.
31 ـ سوره دخان، آیه 2.
32 ـ بحارالانوار، ج 95، ص 145.

نویسنده: عباس کوثری

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">