همت به کار وکسب حلال
بسم الله
اهتمام به کار وعمل
احتراز از طول امل
بدان که مفاد این نصایح شافیه، اهتمام
درعمل واحتراز از طول امل است ، وطول امل از امّهات صفات ذمیمه است ومورث چهار
خصلت است:
اول: کسل وترک طاعت؛ زیرا که شیطان
اورا از این راه فریب می دهد که: فرصت بسیار است وعمر دراز است، ودرهنگام پیری
عبادت می توان کرد، وایام جوانی را صرف عیش وطرب می باید کرد!
دوم: آنکه باعث ترک توبه می شود
وتأخیر می کند توبه را به گمان اینکه مهلت خواهد یافت؛ تا مرگ به ناگاه او را
بگیرد مهلت ندهد.
سوم: آنکه باعث حرص برجمع مال وتحصیل
امور لازمه آن می شود؛ برای آنکه چون گمان عمر بسیار به خود دارد، به اندازه آن
تحصیل مایحتاج خود می کند؛ چون اعتماد برخداوند خود ندارد ونمی داند که اگر خدا
خواهد، او را زودتر فقیر می کند وآنچه تحصیل کرده است به کار او نمی آید واگر خدا
مصلحت داند، او را توانگر می کند.
چهارم: آنکه باعث قساوت قلب وفراموشی
آخرت می گردد.
واین صفات ذمیمه مایه شقاوت ابدی است.
از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به
اساتید معتبره ومنقول است که: « خصلتی که از آن بیشتر برشما می ترسم دو خصلت است: یکی
متابعت خواهش های نفس کردن ویکی طول امل. اما متابعت هوای نفسانی پس آدمی را از
قبول حق ومتابعت آن منع می کند وباز می دارد، واما طول امل پس موجب فراموشی آخرت
می گردد».
وایضاً از آن حضرت منقول است: « هر که
املش دراز است، عملش نیکو نیست». واز حضرت رسول صلی الله علیه وآله منقول است که :
«صلاح اول این امت به زهد ویقین است وفساد آخر ایشان به بخل وطول امل است».(1)
مذمت علم بی عمل
از حضرت صادق علیه السلام منقول است:
«کسی که بی بصیرت وعلم عمل می کند، مانند کسی است که بی راهه می رود؛ هرچند بیش تر
می رود، از راه دورتر می شود».
وایضاً از آن حضرت منقول است که: « حق
تعالی قبول نمی فرماید عملی را مگر با معرفت وقبول نمی فرماید معرفتی رامگر با
عمل. پس کسی که عارف شد، معرفت او را راهنمایی می کند به عمل، وکسی که عمل نکند،
او را معرفت نخواهدبود، یا علم از او مسلوب می شود.به درستی که اجزای ایمان بعضی
از بعضی حاصل می شود وبه یکدیگر مربوطند».(2)
گر راه روی راه بری
گفتم: « ای پیر! چه کنم تا رنج برمن
سهل بود؟» گفت: « چشمه زندگانی به دست آور واز آن چشمه آب بر سر ریز تا این زره بر
تن تو بریزد و از زخم تیغ ایمن باشد که آن آب این زره را تنگ کند، وچون زره تنگ
بود، زخم تیغ آسان بود.» گفتم: «ای پیر! این چشمه زندگانی کجاست؟»
گفت:«درظلمات.اگر آن می طلبی، خضروار پای افزار در پای کن وراه توکل پیش گیر تا به
ظلمات رسی.» گفتم: « راه از کدام جانب است؟» گفت:
« از هر طرف که روی. اگر راه روی، راه بری.» گفتم: « نشان ظلمات چیست؟» گفت: «
سیاهی، وتو خود در ظلماتی؛ اما تو نمی دانی. آن کس که این راه رود، چون خود را در
تاریکی بیند، بداند که پیش از آن هم درتاریکی بوده است وهرگز روشنایی به چشم ندیده
. پس اولین قدم راهروان این است واز اینجا ممکن بود که ترقی کند.اکنون اگر کسی
بدین مقام رسد، از اینجا تواندبود که بیش رود. مدعی چشمه زندگانی درتاریکی بسیار سرگردانی
بکشد.اگر اهل آن چشمه بود، به عاقبت بعداز تاریکی روشنایی بیند. پی
او را پی آن روشنایی نباید گرفتن که آن روشنایی نوری است از آسمان بر سر چشمه
زندگانی. اگر راه برد وبدان چشمه غسل برآورد، از زخم تیغ بلارَک (3) ایمن
گشت».(4)
به عمل پرداختن
خردمند بکند، ولی خود نگوید. بی خرد
بگوید، ولی خود نکند. کردار نصیبِ با خرد است وگفتار نصیبِ بی خرد است . خردمند از
خادم خویش آموزد وبی خرد از مؤدّب خویش خرد نه آموزد.(5)
ابوالقاسم حکیم گوید:« گفتن نیکو
وکردار زشت پیشه هر بی دین است.کردار نیکو وزبان خاموش پیشه هر آزاد مرد است.تا
زبان دل گنگ است، زبان سر گویاست وچون زبان دل بگوید، زبان سر ناگویاست.(6)
کسب وکار حلال
فضیلت تجارت کردن وطلب حلال نمودن
از حضرت اما جعفر صادق علیه السلام
منقول است که : « خیری نیست درکسی که نخواهد مالی از حلال جمع کند که به آن مال
روی خود را از سؤال حفظ کند وقرض خود را ادا کند وبا خویشان خود احسان کند».
درحدیث دیگر فرمود که: «استعانت
بجویید به دنیا بر آخرت وبار مردم مشوید».
از حضرت رسول صلی الله علیه وآله منقول است که:«ملعون است کسی
که بار عیال خود را بر مردم بیندازد.»
درحدیث حسن منقول است که شخصی از حضرت
صادق علیه السلام پرسید:«ما طلب دنیا می کنیم ودوست می داریم که مال دنیا به ما رو
کند.» فرمود: « برای چه می خواهی آن را ؟» برای اینکه خرج خود وعیال خود بکنم وصله
رحم بکنم وتصدیق و حج وعمره بکنم.» فرمود:«مال را برای اینها کسب کردن طلب دنیا
نیست؛ طلب آخرت است.»
درحدیث دیگر فرمود: « توانگری ای که
تو را از ظلم منع نماید، بهتر است پریشانی ای که تو را بر گناه بدارد».(7)
بار خود کشیدن
درحدیث معتبر منقول است که شخصی از
علمای اهل سنت به حضرت امام محمدباقر علیه
السلام رسید در روز بسیار گرمی. دید که آن حضرت بر دوغلام تکیه کرده و به راه می
رود. گفت: « شما مرد پیری هستید از بزرگان قریش. مناسب نیست که در این وقت از برای
طلب دنیا بیرون آیید. اگر مرگ دراین حال شما را برسد، چه خواهید کرد؟» حضرت فرمود:
« اگر مرگ دراین حال برسد، در وقتی رسیده است که مشغول طاعت خداوند عالمیانم وکاری
می کنم که خود را وعیال خود را باز دارم از سؤال کردن از تو ودیگران . من از آن می
ترسم که مرگ برسد وبر معصیت خدا باشم.» گفت: « راست گفتی! می خواستم تورا پند
بگویم، تو مرا پند گفتی!»(8)
نان از زحمت خود خوردن
درحدیق معتبر از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام منقول است که حق تعالی خطاب نمود به
حضرت داوود که : «نیکو بنده ای بودی تو اگر از بیت المال نمی خوردی وبه دست خود
کسب می کردی!» چون این خطاب رسید، حضرت داوود چهل روز گریست.
پس حق تعالی به آهن وحی فرستاد که:
«نرم شو برای بنده من داوود!» پس در دست آن حضرت نرم شد مانند موم. پس هر روز یک
زره به دست خود می ساخت وبه هزار درهم می فروخت؛ تا آنکه سیصد وشصت زره ساخت واز
بیت المال مستغنی شد.(9)
جمع تجارت وعبادت
درحدیث دیگر منقول است که حضرت صادق
علیه السلام احوال عمر بن مسلم را پرسید.
گفتند که ترک تجارت کرده است. حضرت سه
مرتبه فرمود: « عمل شیطان است. مگر نمی دانی که رسول خدا صلی الله علیه وآله تجارت می کرد وحق تعالی مدح
می فرماید جماعتی را که مردان چندند که غافل نمی گرداند ایشان را تجارت ونه فروختن
از یاد خدا. ایشان جماعتی بودند که تجارت می کردند
وچون نماز می شد، مشغول نماز می شدندو این بهتراست از کسی که تجارت نکند؛ هر چند
در وقت خود نماز را بکند».(10)
مستجاب نشدن دعای تنبل
درحدیث موثق منقول است که به حضرت
امام جعفر صادق علیه السلام عرض کردند: «شخصی هست که می گوید: درخانه می نشینم
ونماز می کنم وروزه می دارم و عبادت پروردگار خود می کنم وروزی من البته از برای
من می آید.» حضرت فرمود: «این مرد یکی از سه کس است که دعای ایشان مستجاب نیست».
درحدیث دیگر منقول است که شخصی به آن
حضرت عرض کرد که: «می خواهم دعا کنید که خدا مرا روزی بدهد با راحت.» فرمود:«طلب
روزی بکن چنانچه خدا تورا امر کرده است. من دعا نمی کنم برای تو».(11)
پی نوشت ها
:
1- گزیده
عین الحیاة، صص 33و34.
2- همان، ص 40.
3- بلارک: نوعی شمشیر بسیار تیز که از
فولاد سازند.
4- مجموعه آثار فارسی شیخ اشراق، ج3، صص
237و 238.
5- این برگ های پیر (مرتع الصَّالحین)، ص
30.
6- همان ، ص 191.
7- گزیده حلیة المتقین، صص 192- 193.
8- همان، ص 193.
9- همان.
10- همان.
11- گزیده حلیة المتقین، ص 194.
منبع:نشریه گنجینه شماره 84
راسخون